तिहार नजिकिँदै गर्दा देशभरका फूल उत्पादक किसान अहिले सयपत्री उत्पादन र मालाको तयारीमा व्यस्त छन्।
ललितपुरको गोदावरीका कृषक दशराम सुनारले यस वर्ष मात्र १०,००० थान सयपत्री मालाको अर्डर प्राप्त गरिसकेका छन्। दशकदेखि फूलखेती गर्दै आएका सुनारका अनुसार तिहारको समय नै उनको वर्षकै सबैभन्दा लाभदायक सिजन हो।
“हामीले अहिले सयपत्री फूलको कटानी सुरु गरिसकेका छौँ,” उनले भने, “थोक व्यापारीहरूका अर्डर बढिरहेका छन्। यसपालि स्थानीय उत्पादनको मूल्य राम्रो हुने अपेक्षा छ।”
चितवनको कालिकाका गोविन्द बास्तोलाले पनि केही दिनअघि ८,००० थान सयपत्री माला थोक व्यापारीलाई बिक्री गरिसकेका छन्। उनी लक्ष्मीपूजासम्म त्यति नै सङ्ख्यामा थप माला बजार पठाउने योजनामा छन्। “बजार राम्रो छ, तर भारतबाट आयात हुने फूलले कहिलेकाहीँ हाम्रो माला बिगार्ने गर्छ,” उनले भने।
आयात रोक्ने सरकारी पहलले किसानमा उत्साह
यस वर्ष काठमाण्डू महानगरपालिकाले भारतबाट फूलमाला आयातमा कडाइ गर्ने नीति लिएको छ। महानगरका प्रवक्ता नवीन मानन्धरका अनुसार, अनुगमनका क्रममा केही व्यापारीले भारतबाट ल्याएका सयपत्री माला जफत गरिएका छन्।
“हामीले यसै सातादेखि अनुगमन सुरु गरेका छौँ,” उनले बताए, “फूल आयात रोक्न संयुक्त टोली सक्रिय छ, जसमा कृषि प्राविधिक, महानगर प्रहरी र राजस्व विभागका प्रतिनिधि छन्।”
मानन्धरका अनुसार, नेपालमै उत्पादन हुने फूलले माग पूरा गर्न सक्ने भएकाले स्थानीय किसानलाई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले यो कदम चालिएको हो।
फ्लोरिकल्चर संघको सहयोगको आह्वान
फ्लोरिकल्चर असोसिएशन नेपाल (FAN) का अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठले यसपालि सरकार र स्थानीय तहहरूबीच राम्रो सहकार्य देखिएको बताए।
“काठमाण्डू महानगरले जस्तै अन्य स्थानीय तहहरूले पनि आयात रोक्न तदारुकता देखाउनुपर्छ,” श्रेष्ठले भने, “यसले मात्रै नेपाली उत्पादनको मूल्य र किसानको आत्मविश्वास दुवै बढाउँछ।”
उनीका अनुसार नेपालमा अहिले ४० जिल्लामा व्यावसायिक फूलखेती भइरहेको छ र वार्षिक १ अर्ब ८० करोड रुपैयाँभन्दा बढीको फूल व्यापार हुने गरेको छ।
भारतीय फूल किन रोकिए?
नेपालमा हरेक वर्ष तिहारअघि भारतबाट सयपत्री फूल ठूलो परिमाणमा भित्रिने गर्छ। सस्तो मूल्यका कारण ती फूलले स्थानीय उत्पादनलाई प्रतिस्पर्धामा पार्ने गरेको किसानहरूको गुनासो छ।
कृषि प्राविधिक सुधीर भट्टराईका अनुसार, भारतबाट आउने फूलमा “क्वारेन्टाइन अनुमति बिना ल्याइने, विषादीको अंश हुने र रोगको जोखिम हुने” कारण सरकारले आयात रोक्ने निर्णय गरेको हो।
उनका अनुसार, नेपालमा वार्षिक करिब १५ करोड थान फूलमाला उत्पादन हुन्छ, तर माग २० करोड थानभन्दा बढी पुग्ने भएकाले अघिल्ला वर्षहरूमा केही अंश भारतबाट ल्याइन्थ्यो।
कृषकका लागि अझै चुनौती बाँकी
कृषकहरू सरकारको पहलबाट खुसी छन् तर पूर्ण विश्वस्त भने छैनन्।
“पोहोर पनि रोक्छौँ भनेको थियो, तर केही व्यापारीले पहिल्यै भारतबाट माला ल्याएर भण्डारण गरेका कारण हाम्रो मूल्य घट्यो,” दशराम सुनारले भने, “यसपालि त्यस्तो नहोला भन्ने अपेक्षा छ।”
चितवनका बास्तोला भन्छन्, “आयात रोकिए राम्रो हो, तर उत्पादन लागत घटाउने र बजारमा माला पठाउने सहज व्यवस्था पनि हुनुपर्छ।”
भविष्यको बाटो — आत्मनिर्भर फूल उद्योग
विशेषज्ञहरूका अनुसार, नेपालले आयात नियन्त्रणसँगै आन्तरिक उत्पादन विस्तार, पूर्वाधार निर्माण र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सके फूलखेती आत्मनिर्भर हुनसक्छ।
अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, “राज्यले बीमा, भण्डारण र वितरण प्रणालीमा सहयोग ग¥यो भने नेपाली किसानले तिहारको फूल माग पूरा गर्ने मात्र होइन, निर्यात पनि गर्न सक्छ।”
तिहार नजिकिँदै गर्दा सयपत्री फूलखेती देशभर फस्टाउँदै छ। किसानहरू आत्मनिर्भर बन्ने बाटोमा छन् र स्थानीय निकायहरू पनि सक्रिय देखिन्छन्।
तर, दीर्घकालीन नीतिगत स्थायित्व, बजार सुनिश्चितता र पूर्वाधारमा लगानी नगरेसम्म नेपाली फूल उद्योगले स्थायी रूपमा आयात प्रतिस्थापन गर्न कठिन हुने विज्ञहरूको मत छ।
